srbinside

Namera nam je da kroz tekstove o zanimljivim i manje poznatim događajima, ukažemo na bogato kulturno-istorijsko nasleđe koje postoji na ovom tlu. Takođe, ne treba zaboraviti ljude sa naših prostora koji su se proslavili svojim otkrićima i ostavili trag u svetskoj nauci, kulturi, umetnosti..., a nepravedno su kod nas zapostavljeni. Mnogo je i onih koji i danas služe na čast Srbiji, ali se o njima, nažalost malo govori. Takvim, običnim ljudima koji imaju ideju, rade nešto korisno, lepo, humano... posvećen je ovaj blog. Osim divnih ljudi, u Srbiji ima i prelepih predela, sela, varošica kroz koja možemo da putujemo zajedno!

Spomenici posvećeni kugi: tragom pošasti

srbinside | 08 Decembar, 2012 11:35

U Srbiji, spomenici u vezi sa kugom nalaze se u Irigu, Zemunu, Subotici, Petrovaradinu i još nekim mestima. Iako su takva obeležja retkost u Evropi i turistički kuriozitet, kod nas su mahom zapuštena, a neka su toliko oronula da bi uskoro mogla i da nestanu.

Pre oko godinu dana, posle decenija propadanja, konačno su obnovljeni „Kipovi“, spomenici podignuti 1796. uz put između Iriga i Rume, na mestu gde je krajem 18. veka zaustavljena „iriška kuga“ od koje je u Sremu umrlo 3.500 ljudi. Ovu zarazu su u Beograd doneli turski vojnici i trgovci, a odatle se, preko Vojne granice, proširila na Frušku goru, sve do Vukovara. Od svih zaraženih mesta, najviše je stradao Irig, u kojem je od jula 1795. do februara 1796. godine, umrlo 2.548 od 4.813 stanovnika (otuda i naziv „iriška kuga“). Inače, krajem 18. veka u  Irigu je živelo više ljudi nego u Beogradu, a ovo mesto do danas nije dostiglo broj stanovnika koje je imalo pre pojave kuge.

Spomenik "Kipovi" na putu između Iriga i Rume

- Bolest je nastupala iznenada i obično se, posle par dana, završavala smrću, jer nije bilo efikasnog leka. Umiralo je oko 30 ljudi dnevno, nestajale su čitave porodice, a u Irigu je spaljeno i srušeno oko 400 kuća od dotadašnjih 912. Da bi se sprečilo širenje kuge, bečka vlada je, između ostalog, naredila da se zaražena mesta okruže stražama i blokira celo zaraženo područje. Jedna od najjačih straža postavljena je na putu između Iriga i Rume, na mestu gde su po zvaničnom prestanku epidemije Rumljani podigli spomenik iz zahvalnosti što su bili pošteđeni ove strašne bolesti – kaže Branislav Jovičić, knjižničar u Srpskoj čitaonici u Irigu.

O tim vremenima, ali i o našem nemaru, svedoči i jedini preostali nadgrobni spomenik na jednom od dva iriška „kužna groblja“. Parcela na visoravni Kainovac, na kojoj je sahranjeno više od 1.000 ljudi odavno je pretvorena u oranicu, a spomenik je oštećen do neprepoznatljivosti.

Na parceli gde se nekada nalazilo iriško kužno groblje ostao je samo jedan oštećeni spomenik

Slično su prošli i lazareti, kontumaci (karantini), rasteli (svojevrsna sajmišta, snabdevena dvostrukom pregradom, čiji je razmak bio toliki da se ljudi nisu mogli rukovati, ali su se lako mogli sporazumevati), skele i parlatoriji, u okviru „sanitetskog kordona“ duž čitave Vojne granice između Austrije i Turskog carstva. Od kako su Turci potisnuti južno od Save i Dunava, ovaj sistem bio je najvažnija zdravstvena mera protiv kuge, jer nijedan čovek, ni roba nisu mogli ući u Monarhiju a da nisu podvrgnuti čišćenju prema strogim propisima. Kada je razvojačena Vojna krajina, rasformisane su i institucije „sanitetskog kordona“, pa je o njima ostalo tek malo tragova. 

Zemunski kontumac

Najznačajniji kontumac na sremskom delu Vojne granice delovao je u Zemunu na mestu današnjeg Gradskog parka, od 1730. do 1872. godine. Bio je to svojevrsni grad – bazar pored varoši, u kome su se pored bolnice, groblja i službenih zgrada, nalazila i skladišta krcata najraznovrsnijom robom, jer su trgovci ponekad ostajali u karantinu i do 40 dana. Kako je sve to izgledalo, možda je najbolje opisao zemunski trgovac P. Spirita koji o kontumacu baleži da, uz mešavinu jezika koja se tu mogla čuti, ne može da se otrgne utisku nekog istočnjačkog bazara, prepunog „sirove i druge kože u boji, makedonskog meda i voska, maslinovog ulja, tamjana, kornjačinih oklopa, zlatnih i srebrnih poluga, carigradskih perli, presijanskih tepiha, indijskih šalova, raznih začina i mirisa, kiparskog vina i drugi artikala“.

Svojevremeno su tu boravili Dositej Obradović, Vuk Karadžić, Karađorđe, knez Miloš i drugi, između ostalih i poznati francuski pesnik i političar Lamartin.

I mada kontumaca više nema, Gradski park još uvek krase manstir Svetog arhangela Gavrila i crkva Svetog Roka (jednog od svetaca zaštitnika od kuge), koji su sagrađeni na mestu gde su se ranije nalazile pravoslavna i katolička kontumacka kapela.

Crkva Svetog Arhangela Gavrila u Zemunskom parku

Inače, osim Svetog Roka, na panonskim prostoru, kao sveci zaštitnici od kuge poštuju se i Sveti Sebastijan, Sveti Karlo Boromejski, Sveta Rozalija i Sveti Ivan Nepomuk. U mestima koja su ranije stradala od kuge ili bila ugrožena epidemijom, i danas ima kapela, kipova ili ikona posvećenih ovim svecima. Recimo, kapela Svetog Roka u Subotici podignuta je 1738. godine, čim je suzbijena kuga od koje je umrlo više od 1.000 Subotičana. Prvobitno je to bila obična nabijenica, a priča se da su je zidari pravili na kolenima, kako bi bila veća žrtva Bogu. Kasnije je vršila i ulogu župne crkve, a svoj današnji izgled dobila je 1884, po projektu poznatog subotičkog arhitekte Titusa Mačkovića.

Kapela Sv Roka u Subotici

Kao retko gde dalje, u Petrovaradinu (najviše postradao za vreme takozvane banatske kube 1738/39 godine, koja je zahvatila i Srem) postoji čitav niz objekata, pa i pojedinih delova grada koji svojim toponimima podsećaju na teška vremena kužnih epidemija. Tako se sadašnji Novi Majur nekada zvao Rokov, a u tom delu grada je 1808. sagrađena crkva posvećena Svetom Roku. Takođe, kip Svetog Roka, nepoznatog autora, nalazi se u današnjem Starom Majuru, blizu Rokovog potoka.

 

Kako je kuga stigla do Iriga

Zemunski kontumac bio je glavni prelaz iz Turske u carsko – kraljevske nasledne zemlje skoro čitava dva veka. Međutim, i pored strogih propisa o provođenju karantinskih mera zaštite, u njemu nije vladala uvek besprekorna strogost. Tako je u julu 1795. iz Beograda unesena kuga u kontumac, a odatle u zemunsku varoš, zbog čega su mnogi Zemunci izbegli na Frušku goru i okolna mesta i preneli zarazu dalje. Na taj način započela je epidemija „iriške“ kuge.

Inače, kugu u Irig prenela Irižanka Anđelija Kuzmanović sa vunenim ćilimima koji su pripadali njenoj pomrloj rodbini iz graničarskog sela Krnješevaca.

Komentari

Dodaj komentar





Zapamti me

 
Accessible and Valid XHTML 1.0 Strict and CSS
Powered by blog.rs - Design by BalearWeb